aristoteles-retorik

  1. 1
    Antik Yunan'ın en önemli filozoflarından M.ö. 384-323 yılları arasında yaşamış olan Platon'un öğrencisi Aristoteles'in retorik sanatı (yani ikna edici konuşma/güzel konuşma/belagat/söylev/kişi ve toplulukları konuşarak etkileme sanatı) üzerine yazdığı 3 kitaptan oluşan eseridir.

    Kitabın çevirmeni Ari Çokona (1957), 9 sayfalık sunuş kısmında ilk iki kitabın M.ö. 360-355 arasında yazıldığını, üçüncüsünün (biçem üzerine) ise aynı tarihlerde ya da daha sonra m.ö. 340-330 arası yazıldığını belirtmiş.

    Aristoteles, Atina'nın kuzeydoğusunda kurt tanrı Apollo'nun adıyla anılan kutsal tepede; Lykeion'da kendi okulunu kurmuş ve buradaki korulukta açık havada ya da sütunlu üstü kapalı patikalarda sabahları eski öğrencilerine felsefe, öğleden sonra ise yeni öğrencilerinee belagat dersi vermiş. İşte retorik kitabı da bu ders notlarından oluşturulmuş. Kitabı bu bilinç ile okumadım ama hayali bile güzel. Sıcak bir günde veya yağmur çiselerken Aristoteles ile sütunların altında burnunuzda çimen, ağaç ve toprak kokusu ders dinlemek.

    Platon retoriğin tecrübe ve pratik ile kazanılacağı savında iken Aristoteles bunun tanımı, türleri ve yöntemi olan bir sanat olduğu bilinciyle teorik altyapısını oluşturmuştur. Her ikisinin de savlarında haklılık payı olduğu kolayca görülebilir. Pratik çok önemli iken, teori ise bu işin bilincini temsil ediyor. Teorinin artısı ise, kişi pasif izleyici veya doğrudan muhatap (karar verecek) kişi konumunda olduğunda dahi işine yarayabilecek bilgileri sağlıyor olması. Aynen yabancı bir dilde konuşulanları anlamak ama konuşamamak gibi. Ya da bir retorikte uzmanlaşması beklenmeyen bir yargıçın teorik bilgisi...

    Aristoteles bu eserinde 3 tip söylevin olduğunu belirtir. Törensel söylev (önemli gün ve olaylarda), adli söylev (geçmiş olaylar hakkında mahkemede suçluluk veya masumiyeti ortaya koymak için) ve politik söylev (gelecekteki gerçekleşecek durumlar hakkında karar merciinin (halk meclisi) bir karar alması için)

    İnandırma yöntemleri de 3 farklı dinleyici tipine göre 3 tiptir. "Birincisi hatibin karakterine, ikincisi sözlerinin dinleyicilerde uyandırdığı duygulara, sonuncusu da konuşma içindeki "gerçek" ya da "gerçeğe benzer" inandırma yollarına dayanır."(s.8)

    Aristo retorik, diyalektik farkını ise şöyle yapmış: "Diyalektik, mantıklı bir akıl yürütme gerektiren konularla, retorik de gündelik sohbetlerimizde tartıştığımız konularla ilgilenir." (s.10-11)

    Retorik (retorik sanatı) eserinin 3 kitaptan oluştuğunu ve kitapların ders notu olduğunu söylemiştim. İlk kitap 15, ikincisi 26 ve üçüncüsü ise 19 bölümden/dersten oluşuyor.

    Bir fikir vermesi açısından bölümlerin konularını yazayım
    (bu ifadeler bana ait ve bölüm başlarında yer almıyor, hata olursa bana aittir.)

    1. Kitaptan bölüm (1) genel olarak retorik sanatı, diyalektik ile ilişkisi, (2) tanım, (3) türleri (4) politik söylev (5) amaç-mutluluk ve argüman belirleme (6) iyi ve yararlı (7) daha iyi ve daha yararlı (8) [özellikle politik söylev için önemli olan] yönetim biçimleri (9) erdem ve kötülük, güzellik ve çirkinlik (10) suçlama, savunma, (11) haz, acı, arzular, (12) haksızlık yapmaya yönlendiren ruh hali ve haksızlığın muhatapları (13) haklı-haksız eylem, kast, iyiniyet, kötüniyet, hakkaniyet, kaza, hata, suç, yasa (14) ağır ve hafif suçlar (15) adli söylevde teknik olmayan inandırma yolları (beş çeşit; yasalar, tanıklar, sözleşmeler, işkence ile elde edilen ifadeler ve yeminler)

    2. kitap bölüm (1) retorik ve hatibin amacı (dinleyicilerin sahip olduğu sanıları önermelere çevirmek) (2) öfke duygusu yaratma (3) sakinlik hissiyatı oluşturma (4) dostluk, sevilen, sevilmeyen kişi hissiyatı oluşturma (5) korku, korkan insan, güven hissiyatı oluşturma (6) utanma duygusu oluşturma (7) iyilik, iyiniyet hissiyatı oluşturma (8) acıma duygusu yaratma (9) infial duygusu yaratma, (10) kızgınlık hissiyatı oluşturma, (11) gıpta hissiyatı oluşturma, (12) gençler, (13) yaşlılar, (14) olgunluk çağındaki insanlar, (15) soylular, soyluluk, (16) zenginler, (17) güce sahip, şanslı kişiler (18) karar verilmesini sağlamak (19) mümkün ve imkansız (20) örnek kullanımı (21) özdeyişler (22) örtük tasım (23) denetleyici-tanıtlayıcı örtük tasımlar, zıtlar (24) gerçek gibi görünen ama gerçek olmayan örtük tasımlar (25) tasım çürütme (26) yüceltme, küçültme, çürütme ve tasımlar

    3. kitap söylevin biçemi ve düzenlenişi hakkındadır. Bölüm (1)'de üç noktaya dikkat edilmesi gerektiği ve bunların "inandırmanın kaynaklarının nereden bulunacağı", "kullanılan dilin biçemi" ve "söylevin bölümlerinin nasıl bir sırayla" düzenleneceğidir. (2) anlamda açıklık (3) dilde, ifadede karşılaşılan tatsızlıklar, (4) benzetme, metafor farkı (5) dilin doğru kullanımı (6) söylevi azametli yapmak (7) hatibin karakter ve duygularına uygun dil seçimi (8) söylevin vezinli-vezinsiz biçimi (9) düzyazının dili-sürekli biçem (10) metaforlar (11) gözünüzün önünde canlandırma (12) retorik türüne (sözlü-yazılı, yazıdan okunan, münakaşa şeklinde olan, seçilmiş hatip tarafından okunan vs.) uygun biçem (13) söylevin bölümleri (konu/ifade ve kanıt, epilog (kısa özet), önanlatı, ek anlatı, çürütme ve ek çürütme) (14) giriş bölümü (15) iddiaya karşı savunma, çürütme (16) törensel söylevde bölümler ve içerik (17) kanıtlar (18) sorgulama, soru yöneltme (19) epilog

    Kitaptaki bazı bilimsel nitelikteki terimler kafayı karıştırabilir, bunlar tasım (dolaylı çıkarım), örtük tasım (bir tür muhakeme, kıyas türü), olası, gösterge, kanıt, topos (bakış açısı, kanıtlama yolu) vs. Kabaca bir genelleme yapıp kitabın yüzde 30'unun bilimsel nitelikte olduğunu söyleyebilirim.

    Kitabı okurken gözden kaçabilecek bir husus ise retorikin etik olarak değerlendirilmesi açısından önemli. Aristoteles bu sanatın iki yönlü olduğunu bilmesine, öyle tanımlamış olmasına rağmen, kitabın sadece bir yerinde şu açıklamayı yapmış: "Bir söylevin amacı dinleyicileri hoşnut etmek ya da üzmek değil, doğruları söylemek olmalı." (3. kitap bölüm (1) s.168).

    Kime göre ve neye göre aristo, keşke onu da söyleseydin! Herkesin kendince doğru olduğu bu mükemmel ve adil dünyada...

    Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, Hasan Ali Yücel Klasikler Dizisi'nin 370. kitabı olarak ilk baskısı kasım 2019'da yapılmış. 229 sayfalık kitap yukarıda görüleceği üzere birkaç sayfalık kısa bölümlerden oluşuyor. Yoğun bir emekle, güzel ve zengin bir dil ile çevrildiğini düşündüğüm çeviriyi Ari Çokona (1957) yapmış. Dipnotlarda doyurucu ve eseri kavramanıza yardımcı oluyor.

    isbn: 978-625-7999-14-4 (karton kapak) 978-625-7999-15-1 (ciltli)
    kitapyurdu bağlantısı

    #1492 vonidi | 2 ay önce